Peter Gabriel. Mistrz wynajdywania siebie na nowo
Najłatwiej zapamiętać Petera Gabriela w jednym z dwóch obrazów. Pierwszy pochodzi z lat siedemdziesiątych: młody wokalista Genesis, z twarzą ukrytą pod makijażem, w fantazyjnym kostiumie, zamieniający rockowy koncert w niezwykłe przedstawienie. Drugi należy do następnej dekady: artysta śpiewający Sledgehammer, otoczony szaloną animacją, której każda sekunda jest popisem wyobraźni i technicznej pomysłowości.
Oba obrazy są prawdziwe. Żaden nie wystarcza, aby opowiedzieć jego historię.
Między nimi znajduje się przecież niezwykła muzyczna podróż. Od angielskich baśni i surrealistycznych opowieści do elektronicznych eksperymentów, od rockowych suit do rytmów inspirowanych muzyką afrykańską, od teatralnych masek do coraz bardziej intymnych wyznań. A później jeszcze dalej: ku muzyce filmowej, artystycznym instalacjom, nowym technologiom, działalności na rzecz praw człowieka i refleksjom nad miejscem człowieka w świecie, który zmienia się szybciej, niż potrafimy go zrozumieć.
Peter Gabriel należy do artystów, których nie sposób zamknąć w jednym gatunku ani w jednej epoce.
Był jednym z twórców klasycznego rocka progresywnego, ale opuścił Genesis w chwili, gdy zespół zaczynał osiągać coraz większą popularność. Odniósł potem ogromny sukces jako artysta solowy, lecz nie próbował bez końca odtwarzać formuły, która przyniosła mu światową sławę. Fascynował się technologią, a jednocześnie coraz częściej zwracał uwagę na znaczenie ludzkiej bliskości, pamięci i tradycji. Wykorzystywał najnowocześniejsze instrumenty, aby wydobywać z nich dźwięki przypominające coś pierwotnego, niemal rytualnego.
W jego muzyce od początku obecne było szczególne napięcie: między nowoczesnością a tradycją, rozumem a instynktem, prywatnym doświadczeniem a problemami całego świata.
Najważniejsza wydaje mi się jednak inna cecha Gabriela. To nieustanna gotowość do kwestionowania własnych przyzwyczajeń.
Nie zawsze prowadziła do arcydzieł. Nie każda artystyczna decyzja okazywała się równie przekonująca. Ale nawet w mniej udanych przedsięwzięciach można dostrzec ciekawość człowieka, który uważa twórczość za proces odkrywania, a nie za powtarzanie sprawdzonych rozwiązań.
Właśnie dlatego historia Petera Gabriela jest czymś więcej niż biografią jednego z najważniejszych wokalistów rockowych.
To opowieść o artyście, który wielokrotnie musiał odnaleźć siebie na nowo.
Początki. Zanim powstał Genesis
Szkolne przyjaźnie i pierwsze piosenki
Peter Brian Gabriel urodził się 13 lutego 1950 roku w Chobham, w angielskim hrabstwie Surrey. Dorastał w rodzinie, w której nie brakowało zainteresowania muzyką, techniką i twórczymi poszukiwaniami. Te dwa ostatnie światy — sztuka i technologia — będą później nieustannie spotykać się w jego działalności.
W szkole Charterhouse poznał muzyków, z którymi miał stworzyć Genesis. Wśród nich znaleźli się Tony Banks, Mike Rutherford i Anthony Phillips, a w początkowej fazie historii grupy także Chris Stewart.
Nie był to jeszcze zespół rockowy w późniejszym rozumieniu tego słowa. Młodzi muzycy pisali piosenki, eksperymentowali z harmonią i poszukiwali własnego stylu, pozostając pod wpływem brytyjskiego popu, muzyki soulowej i twórczości The Beatles.
Istotną rolę w ich wczesnej działalności odegrał Jonathan King, producent i dawny uczeń Charterhouse. Dzięki niemu grupa nagrała pierwsze single oraz album From Genesis to Revelation, wydany w 1969 roku.
Płyta nie przypomina jeszcze Genesis znanego z Foxtrot czy Selling England by the Pound. Dominuje na niej melodyjny pop z elementami psychodelii, wzbogacony o orkiestrowe aranżacje. Można jednak usłyszeć zalążki późniejszej wrażliwości zespołu: zainteresowanie nastrojem, melodyczną narracją i bardziej rozbudowaną formą.
Gabriel nie jest tu jeszcze teatralnym wizjonerem.
Jest młodym wokalistą poszukującym własnego języka.
Narodziny innej muzyki
Pod koniec lat sześćdziesiątych rock przechodził gwałtowne przeobrażenia. Piosenka przestawała być jedyną dostępną formą wypowiedzi, a muzycy coraz częściej myśleli o albumie jako o spójnym dziele artystycznym.
Genesis stopniowo włączał się w ten proces.
Po zmianach personalnych i odejściu Jonathana Kinga grupa zaczęła rozwijać znacznie ambitniejszy repertuar. Trespass z 1970 roku przyniósł muzykę bardziej rozległą, mroczną i opartą na zmiennych strukturach kompozycyjnych.
W utworach takich jak Looking for Someone, Stagnation i The Knife słychać zespół, który coraz śmielej przekracza granice tradycyjnego rocka.
Głos Gabriela nabiera charakteru. Potrafi być łagodny i niemal pastoralny, aby chwilę później przejść w dramatyczną ekspresję. To jedna z jego najważniejszych umiejętności: budowanie napięcia nie tylko siłą śpiewu, lecz także zmianą barwy, artykulacji i emocjonalnej perspektywy.
Niedługo później Genesis osiągnie klasyczny skład z Philem Collinsem i Steve’em Hackettem.
A Gabriel odkryje, że jego rola może wykraczać daleko poza śpiewanie napisanych piosenek.
Genesis. Muzyka staje się teatrem
Nursery Cryme i Foxtrot. Wyobraźnia bez granic
Wydany w 1971 roku Nursery Cryme jest jednym z pierwszych albumów, na których artystyczna osobowość Gabriela objawia się w pełni.
The Musical Box to kompozycja niezwykła zarówno muzycznie, jak i literacko. Groteskowa opowieść, przywodząca na myśl mroczną angielską baśń, rozwija się na tle muzyki przechodzącej od delikatnego, akustycznego wstępu do gwałtownej kulminacji.
Gabriel nie ogranicza się do relacjonowania zdarzeń. Wciela się w kolejne emocje bohaterów, zmienia sposób śpiewania i buduje dramaturgię, która wkrótce znajdzie swoje rozwinięcie na scenie.
Podobną wyobraźnię słychać w The Return of the Giant Hogweed, gdzie absurdalny punkt wyjścia zostaje przekształcony w pełną napięcia opowieść o zagrożeniu.
Rok później ukazuje się Foxtrot.
To album, na którym Genesis osiąga nową kompozycyjną pewność. Watcher of the Skies otwiera monumentalne brzmienie Mellotronu, a Supper’s Ready staje się jedną z najważniejszych suit w historii rocka progresywnego.
Ponad dwudziestominutowa kompozycja łączy romantyczną lirykę, religijne symbole, surrealistyczne wizje, absurdalny humor i apokaliptyczną dramaturgię. Nie jest łatwa do jednoznacznego zinterpretowania. Poszczególne obrazy wydają się wyrastać z odmiennych porządków, a jednak muzyka łączy je w przekonującą całość.
Gabriel staje się w tej suicie nie tyle wokalistą, ile przewodnikiem po świecie, którego zasady zmieniają się wraz z kolejnymi fragmentami utworu.
To bardzo charakterystyczna cecha jego wczesnej twórczości: fascynacja sytuacją, w której rzeczywistość traci oczywistość, a pod powierzchnią zwyczajnych zdarzeń ujawnia się coś niepokojącego.
Kostium jako przedłużenie opowieści
Koncerty Genesis stopniowo przekształcały się w teatralne widowiska.
Gabriel pojawiał się na scenie w fantazyjnych strojach, maskach i makijażu. W The Musical Box wcielał się w groteskową postać starca. Podczas Supper’s Ready przywdziewał kostium wielkiego kwiatu, a później inne, niepokojące przebrania.
Łatwo potraktować te elementy jako ekscentryczną dekorację.
Tymczasem ich funkcja była znacznie ciekawsza.
W długich fragmentach instrumentalnych Gabriel pozostawał bez zajęcia wokalnego. Mógł jednak kontynuować opowieść gestem, wyglądem i sposobem poruszania się. Kostium stawał się przedłużeniem muzyki, a nie jedynie sposobem przyciągania uwagi.
Nie wszystkie pomysły były równie udane. Niektóre dziś mogą wydawać się przesadne, inne zbyt mocno związane z estetyką epoki. Ale artystyczna intuicja stojąca za tymi eksperymentami okazała się niezwykle ważna.
Gabriel rozumiał, że koncert rockowy może być doświadczeniem obejmującym wiele zmysłów.
W następnych dekadach rozwinie tę ideę, wykorzystując nie tylko kostiumy, lecz także film, światło, ruchome konstrukcje sceniczne i technologie multimedialne.
Selling England by the Pound. Angielska baśń i współczesność
W 1973 roku Genesis nagrał Selling England by the Pound, jeden z najważniejszych albumów w historii brytyjskiego rocka symfonicznego.
To dzieło, w którym literackie zainteresowania Gabriela i muzyczna wyobraźnia pozostałych członków zespołu osiągnęły wyjątkową równowagę.
Angielskość jako temat i problem
Dancing with the Moonlit Knight rozpoczyna się od samotnego głosu Gabriela. Dopiero później pojawia się zespół, stopniowo budując wielką, pełną zmian kompozycję.
W utworze pobrzmiewają pytania o brytyjską tożsamość, konsumpcjonizm i przemiany społeczne. Nie jest to jednak publicystyczny komentarz. Gabriel posługuje się grą słów, symbolami i obrazami przypominającymi surrealistyczną literaturę.
The Battle of Epping Forest rozwija satyryczną opowieść o gangsterskich konfliktach, a The Cinema Show łączy codzienną historię z mitologicznym odniesieniem do postaci Tejrezjasza.
Ten sposób konstruowania tekstów pokazuje, jak ważne dla Gabriela było wielowarstwowe znaczenie słów.
W jego twórczości literatura nie stanowi wyłącznie pretekstu do tworzenia rozbudowanej muzyki. Jest osobnym polem eksperymentowania.
Pierwsze oznaki rozbieżności
W tym samym czasie rosła popularność zespołu i coraz większa stawała się rozpoznawalność jego wokalisty.
Teatralna osobowość Gabriela zaczynała dominować w medialnym wizerunku Genesis, choć muzyka pozostawała efektem pracy całego zespołu.
Tony Banks, Steve Hackett, Mike Rutherford i Phil Collins byli artystami o silnych osobowościach, własnych ambicjach oraz odmiennych wyobrażeniach o kierunku dalszego rozwoju grupy.
Napięcie między kolektywnym charakterem muzyki a indywidualnym wizerunkiem frontmana nie musiało od razu prowadzić do konfliktu. Z czasem stawało się jednak coraz trudniejsze do pogodzenia.
A następny projekt wystawił tę równowagę na szczególnie poważną próbę.
The Lamb Lies Down on Broadway. Wielkie dzieło i wielkie rozstanie
Wydany w 1974 roku podwójny album The Lamb Lies Down on Broadway był najbardziej rozbudowanym przedsięwzięciem Genesis z Gabrielem.
Tym razem muzycy postanowili stworzyć jedną, wielowątkową opowieść.
Jej bohaterem jest Rael, młody człowiek przemierzający surrealistyczny świat, w którym nowojorska rzeczywistość miesza się z symbolami, fantazją i niepokojącymi obrazami ludzkiej psychiki.
Rael i podróż do wnętrza siebie
The Lamb Lies Down on Broadway różni się od wcześniejszych płyt Genesis.
Zamiast luźno powiązanych opowieści otrzymujemy rozbudowaną narrację, której kolejne epizody tworzą historię zagubienia, przemiany i poszukiwania tożsamości.
Tytułowy utwór ma energię miejskiego rocka, ale już Fly on a Windshield wprowadza monumentalne napięcie. In the Cage pokazuje psychiczny niepokój bohatera, wykorzystując dynamiczną pracę instrumentów klawiszowych i głosu.
W The Carpet Crawlers pojawia się zupełnie inny nastrój. Powtarzalny rytm, spokojna melodia i niejednoznaczny tekst tworzą atmosferę zawieszenia pomiędzy snem a rzeczywistością.
W późniejszych fragmentach albumu historia staje się jeszcze bardziej surrealistyczna. Pojawiają się niezwykłe postacie, przemiany ciała, obrazy lęku i poczucie utraty własnej tożsamości.
Można odczytywać tę opowieść na wiele sposobów. Jako historię dojrzewania, psychologiczną podróż albo symboliczny obraz człowieka próbującego odnaleźć sens własnego istnienia.
Właśnie ta wieloznaczność nadaje albumowi trwałą wartość.
Dlaczego Gabriel odszedł?
Podczas pracy nad The Lamb Lies Down on Broadway narastały napięcia wewnątrz zespołu.
Gabriel odpowiadał za koncepcję oraz zdecydowaną większość tekstów, co oznaczało ogromne obciążenie twórcze. Pojawiła się również propozycja współpracy filmowej z Williamem Friedkinem, reżyserem Egzorcysty, która otwierała przed wokalistą możliwości wykraczające poza działalność Genesis.
Jeszcze ważniejszy okazał się jednak wymiar osobisty.
W tym okresie urodziła się jego pierwsza córka, Anna-Marie, której stan po narodzinach był bardzo poważny. Gabriel musiał godzić obowiązki rodzinne z intensywną pracą nad albumem i przygotowaniami do trasy koncertowej.
Zaczął coraz wyraźniej odczuwać, że życie w zespole podporządkowane jest nieustannemu rytmowi nagrywania i koncertowania.
W listopadzie 1974 roku poinformował kolegów, że zamierza odejść po zakończeniu trasy. Informacja została podana publicznie w sierpniu 1975 roku.
Rozstanie miało wiele przyczyn. Nie sprowadzałbym go do prostego konfliktu artystycznych ambicji ani do historii o wokaliście, który zapragnął większej sławy.
Gabriel potrzebował przestrzeni dla własnego życia i twórczości.
Genesis potrzebował natomiast odzyskać równowagę jako zespół.
Co istotne, obie strony potrafiły później odnieść sukces, rozwijając zupełnie inne sposoby muzycznego myślenia.
Pierwsze lata solowe. Poszukiwanie własnego głosu
Peter Gabriel 1. Człowiek wychodzi z kostiumu
Pierwszy solowy album Petera Gabriela ukazał się w lutym 1977 roku.
Płyta nosiła po prostu tytuł Peter Gabriel. Z czasem zaczęto określać ją nieoficjalnie jako Car, od charakterystycznego samochodu na okładce zaprojektowanej przez Hipgnosis.
Producentem został Bob Ezrin, znany między innymi ze współpracy z Alice Cooperem.
Gabriel nie próbował odtwarzać brzmienia Genesis. Zamiast tego stworzył album niezwykle zróżnicowany, chwilami wręcz stylistycznie niespójny.
Moribund the Burgermeister zachowuje elementy teatralnej groteski, Modern Love wykorzystuje bardziej bezpośrednią rockową energię, a Excuse Me pokazuje zainteresowanie stylistyką music-hallową.
Najważniejszy okazał się jednak Solsbury Hill.
To jedna z najbardziej rozpoznawalnych kompozycji w całej karierze Gabriela. Charakterystyczny rytm na siedem czwartych nadaje utworowi ruch, który nie jest całkiem oczywisty, a jednocześnie brzmi niezwykle naturalnie.
Pod pogodną melodią kryje się opowieść o zmianie, niepewności i potrzebie podjęcia decyzji, której konsekwencje nie są jeszcze znane.
Choć utwór można wiązać z odejściem Gabriela z Genesis, jego znaczenie wykracza daleko poza ten biograficzny kontekst.
To piosenka o chwili, w której człowiek decyduje się zaufać własnej intuicji.
Nieprzypadkowo stała się jednym z najważniejszych symboli solowej twórczości artysty.
Here Comes the Flood. Zapowiedź przyszłej wrażliwości
Drugim szczególnie ważnym utworem debiutu jest Here Comes the Flood.
Rozbudowana aranżacja albumowa ma niemal apokaliptyczny charakter. Gabriel śpiewa o doświadczeniu, które można interpretować jako katastrofę, psychiczną przemianę albo wizję świata tracącego dotychczasowe granice.
W późniejszych latach wielokrotnie powracał do tej kompozycji, często wykonując ją w znacznie bardziej oszczędnej formie.
To interesujący przykład jego artystycznej ewolucji.
Piosenka, która początkowo potrzebowała rozbudowanej produkcji, z czasem okazała się równie sugestywna przy fortepianie i głosie.
Gabriel odkrywał, że intensywność emocji nie zawsze wymaga bogatego instrumentarium.
Peter Gabriel 2. Spotkanie z Robertem Frippem
Drugi solowy album, wydany w 1978 roku, powstał pod producenckim kierownictwem Roberta Frippa.
Gitarzysta King Crimson współpracował już z Gabrielem przy debiucie, ale tym razem otrzymał znacznie większy wpływ na kształt nagrań.
Peter Gabriel 2, nazywany również Scratch, jest albumem surowszym i mniej przystępnym niż poprzednik.
Muzyka pozbawiona wygodnych odpowiedzi
W kompozycjach takich jak On the Air, D.I.Y. czy Exposure słychać zainteresowanie niepokojem, rytmicznym napięciem i bardziej eksperymentalnym podejściem do rockowej formy.
Nie wszystkie pomysły tworzą równie przekonującą całość.
Płyta sprawia chwilami wrażenie artystycznego laboratorium, w którym każdy utwór sprawdza inne możliwości.
Ale właśnie w tym tkwi jej znaczenie.
Gabriel coraz wyraźniej oddala się od swojego wcześniejszego wizerunku. Zamiast tworzyć kolejne fantastyczne opowieści, zaczyna badać współczesne lęki, samotność i mechanizmy ludzkich zachowań.
Mother of Violence czy White Shadow pokazują przy tym, że nie utracił talentu do budowania atmosfery i melodyjnego napięcia.
Ważną rolę w powstawaniu albumu odegrali również Tony Levin, Jerry Marotta oraz Larry Fast, odpowiedzialny za liczne elektroniczne faktury.
Zaczynał kształtować się krąg muzyków, którzy przez następne lata będą współtworzyć charakterystyczne brzmienie solowych płyt Gabriela.
Peter Gabriel 3. Prawdziwe zerwanie z przeszłością
W 1980 roku ukazał się trzeci album zatytułowany Peter Gabriel, znany później jako Melt.
To jedno z najważniejszych osiągnięć artysty i zarazem płyta, która radykalnie zmieniła jego pozycję w świecie rocka.
Rytm przed melodią
Gabriel postanowił przemyśleć sposób tworzenia muzyki.
Wcześniejsze utwory często rozwijały się od pomysłu melodycznego lub harmonicznego. Teraz coraz większe znaczenie zyskiwał rytm, na którym stopniowo budowano całą kompozycję.
Ważna była również decyzja o rezygnacji z tradycyjnego brzmienia talerzy perkusyjnych.
Zamiast nich pojawiały się suche, mocne uderzenia bębnów, elektroniczne faktury i charakterystyczne efekty studyjne.
W Intruder słychać jeden z pierwszych słynnych przykładów brzmienia perkusji z intensywnie zastosowaną bramką pogłosową. Za zestawem perkusyjnym siedział Phil Collins, a w tworzeniu efektu uczestniczył realizator Hugh Padgham.
To brzmienie wkrótce stanie się jednym z rozpoznawalnych elementów muzyki lat osiemdziesiątych.
Ale u Gabriela nie było jedynie modnym efektem.
W Intruder ciężki rytm wzmacnia atmosferę zagrożenia, a wokal tworzy niepokojący portret człowieka naruszającego cudzą prywatność.
Lęk, wyobcowanie i przemoc
Tematyka albumu jest zdecydowanie ciemniejsza niż na pierwszych płytach.
No Self Control przedstawia psychiczne napięcie człowieka tracącego panowanie nad sobą. Charakterystyczne figury rytmiczne, inspirowane między innymi twórczością Steve’a Reicha, tworzą poczucie narastającego niepokoju.
Family Snapshot opowiada historię zamachowca, skupiając się nie tyle na samym akcie przemocy, ile na psychologicznych mechanizmach prowadzących do tragedii.
Games Without Frontiers wykorzystuje pozornie lekką melodię, aby przedstawić absurd rywalizacji i politycznych konfliktów. Głos Kate Bush nadaje kompozycji dodatkową, nieco nierzeczywistą barwę.
W Not One of Us Gabriel dotyka problemu odrzucenia i nieufności wobec odmienności.
Każda z tych piosenek pokazuje artystę coraz bardziej zainteresowanego rzeczywistym światem.
Fantastyczne postacie z czasów Genesis ustępują miejsca ludziom uwikłanym w społeczne, polityczne i psychologiczne konflikty.
Biko. Muzyka, która nie chce pozostać obojętna
Album kończy Biko, utwór poświęcony południowoafrykańskiemu działaczowi Stephenowi Biko, który zmarł w 1977 roku po zatrzymaniu przez policję apartheidowskiego państwa.
To przełomowy moment w twórczości Gabriela.
Muzyka ma rytualny, niemal hymnologiczy charakter. Potężny rytm i stopniowo narastający śpiew tworzą atmosferę zbiorowego przeżycia.
Gabriel nie próbuje stworzyć szczegółowej opowieści biograficznej. Koncentruje się na emocjonalnym i moralnym znaczeniu wydarzenia.
Biko stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych rockowych pieśni protestu.
Ważne jest jednak to, że jego siła nie wynika wyłącznie z deklaracji politycznej.
Utwór działa przede wszystkim jako muzyczne doświadczenie pamięci, żałoby i solidarności.
To właśnie tutaj Gabriel zaczyna wyraźnie łączyć artystyczne poszukiwania z przekonaniem, że muzyka może zwracać uwagę na sprawy wykraczające poza świat samej rozrywki.
Ta postawa pozostanie z nim na kolejne dziesięciolecia.
Peter Gabriel 4. Technologia spotyka rytuał
Wydany w 1982 roku czwarty album, znany również jako Security, rozwija pomysły zapoczątkowane na Melt.
Gabriel jeszcze śmielej wykorzystuje elektronikę, sampling i rytmy inspirowane muzyką różnych kultur.
Fairlight. Nowy instrument wyobraźni
Jednym z najważniejszych narzędzi stał się Fairlight CMI — cyfrowy instrument umożliwiający nagrywanie i przetwarzanie próbek dźwiękowych.
W czasach, gdy sampling nie był jeszcze powszechną metodą produkcji muzycznej, dawał kompozytorom zupełnie nowe możliwości.
Gabriel mógł wykorzystać odgłosy otoczenia, nietypowe instrumenty i krótkie fragmenty nagrań jako budulec rytmu oraz harmonii.
Nie chodziło jedynie o zastąpienie tradycyjnych instrumentów elektroniką.
Znacznie ważniejsza była możliwość tworzenia nowych, trudnych do jednoznacznego rozpoznania brzmień.
The Rhythm of the Heat otwiera album potężną, rytmiczną konstrukcją inspirowaną opowieścią Carla Gustava Junga o doświadczeniu afrykańskich rytuałów. Muzyka rozwija się od skupionego początku do gwałtownej perkusyjnej kulminacji.
W San Jacinto pojawiają się refleksje nad spotkaniem różnych kultur i utratą tożsamości.
Shock the Monkey łączy chwytliwy rytm z niepokojącą atmosferą, pokazując, że Gabriel potrafi tworzyć piosenki przystępne, nie rezygnując z eksperymentalnej wyobraźni.
Wallflower. Delikatność pośród przemocy
Jednym z najbardziej poruszających utworów albumu jest Wallflower.
Gabriel poświęca go ludziom więzionym i prześladowanym z powodów politycznych. Zamiast gwałtownego protestu otrzymujemy jednak kompozycję pełną delikatności i współczucia.
Spokojne fragmenty przechodzą w bardziej dramatyczne rozwinięcia, ale nawet w kulminacji muzyka zachowuje niezwykłą emocjonalną wrażliwość.
To ważny element twórczości Gabriela.
Nie interesuje go wyłącznie demaskowanie przemocy. Coraz częściej próbuje również zrozumieć doświadczenie człowieka, który tej przemocy podlega.
W następnych latach podobna perspektywa pojawi się w jego działaniach na rzecz praw człowieka.
WOMAD. Odkrywanie muzycznego świata
Na początku lat osiemdziesiątych Gabriel angażował się już w przedsięwzięcie, które miało ogromne znaczenie dla dalszego rozwoju jego twórczości.
Był nim WOMAD — World of Music, Arts and Dance.
Spotkanie odmiennych tradycji
Pierwszy festiwal WOMAD odbył się w 1982 roku.
Jego ideą było stworzenie przestrzeni, w której artyści reprezentujący różne kultury mogliby występować obok siebie, bez podporządkowywania ich twórczości zachodnim kategoriom muzycznym.
W ówczesnym świecie przemysłu muzycznego było to przedsięwzięcie ambitne i ryzykowne.
Muzyka spoza Europy Zachodniej i Ameryki Północnej często pozostawała dla przeciętnego słuchacza trudno dostępna. Bywała traktowana jako ciekawostka etnograficzna, a nie żywa, rozwijająca się sztuka.
Gabriel chciał to zmienić.
Pierwsza edycja festiwalu przyniosła jednak ogromne straty finansowe. Sytuacja stała się tak poważna, że dawni koledzy z Genesis zorganizowali specjalny koncert w Milton Keynes, pomagając zebrać środki na pokrycie zobowiązań.
W 1982 roku Gabriel ponownie stanął więc na scenie z zespołem, który opuścił siedem lat wcześniej.
Nie był to początek reaktywacji klasycznego Genesis. Koncert miał przede wszystkim charakter solidarnościowego gestu.
Ale sam fakt jego odbycia pokazuje, że dawne artystyczne konflikty nie przekreśliły całkowicie osobistych relacji między muzykami.
Nie tylko nowe brzmienia
WOMAD stopniowo rozwinął się w międzynarodowe przedsięwzięcie, które pomogło wielu artystom dotrzeć do znacznie szerszej publiczności.
Dla Gabriela miało to znaczenie również kompozytorskie.
Spotkania z muzykami reprezentującymi odmienne tradycje rytmiczne i melodyczne otwierały przed nim nowe możliwości twórcze.
W jego muzyce zaczęły coraz częściej pojawiać się instrumenty i sposoby budowania rytmu, których nie dałoby się wyprowadzić wyłącznie z tradycji brytyjskiego rocka progresywnego.
Istotne było jednak coś więcej niż poszerzenie palety dźwięków.
Gabriel coraz wyraźniej postrzegał muzykę jako przestrzeń porozumienia, w której różnice kulturowe nie muszą prowadzić do podziałów.
To przekonanie stanie się jednym z fundamentów dalszej działalności artysty.
So. Kiedy eksperyment stał się wielkim przebojem
W maju 1986 roku ukazał się album So.
To najpopularniejsza płyta w solowym dorobku Gabriela i jeden z najważniejszych albumów rockowych lat osiemdziesiątych.
Jej sukces mógł wydawać się zaskakujący.
Artysta, który jeszcze kilka lat wcześniej tworzył mroczne, eksperymentalne kompozycje, nagle trafił na szczyty list przebojów.
Nie oznaczało to jednak porzucenia wcześniejszych poszukiwań.
Sledgehammer. Muzyka i obraz
Sledgehammer jest jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów połączenia twórczej swobody z przebojową energią.
Gabriel sięgnął po inspiracje soulem i funkiem, szczególnie muzyką Otisa Reddinga. Wyrazista sekcja dęta, mocny rytm i charakterystyczna linia basu stworzyły piosenkę pełną życia.
Jednocześnie to nagranie znakomicie wyprodukowane, z bogactwem drobnych szczegółów, które łatwo przeoczyć podczas pierwszego odsłuchu.
Jeszcze większym wydarzeniem stał się teledysk wyreżyserowany przez Stephena R. Johnsona.
Animacja poklatkowa, surrealistyczne przemiany przedmiotów, niezwykłe obrazy i precyzyjne połączenie ruchu z muzyką stworzyły jedno z najbardziej oryginalnych wideoklipowych widowisk dekady.
Gabriel wrócił w ten sposób do idei znanej z czasów Genesis: muzyka i obraz mogą tworzyć jeden świat.
Tyle że tym razem teatralny kostium został zastąpiony przez możliwości animacji filmowej.
Co ciekawe, Sledgehammer dotarł na pierwsze miejsce amerykańskiej listy przebojów, zastępując tam Invisible TouchGenesis.
Historia obu artystycznych dróg na chwilę spotkała się więc ponownie — tym razem na szczycie popularności.
Don’t Give Up. Godność w obliczu porażki
Don’t Give Up pokazuje zupełnie inne oblicze So.
Duet z Kate Bush jest poruszającą opowieścią o człowieku, który utracił poczucie własnej wartości i nie potrafi odnaleźć miejsca w świecie.
Gabriel śpiewa partie pełne zmęczenia i rezygnacji. Głos Bush wprowadza perspektywę bliskości, wsparcia i nadziei.
Siła utworu wynika z niezwykłej prostoty emocjonalnej.
Nie ma tu wielkich deklaracji ani łatwych rozwiązań. Pojawia się jedynie przekonanie, że drugi człowiek może pomóc przetrwać moment, w którym wszystko wydaje się stracone.
W warstwie muzycznej szczególną rolę odgrywa oszczędny rytm i subtelna aranżacja. Zamiast spektakularnej kulminacji kompozycja opiera się na cierpliwym rozwijaniu emocji.
To jeden z najlepszych przykładów artystycznej dojrzałości Gabriela.
Piosenka może być przystępna, a jednocześnie zawierać ogromną głębię.
In Your Eyes i Mercy Street. Dwa oblicza bliskości
W In Your Eyes Gabriel łączy melodyjną bezpośredniość z rytmiczną inspiracją muzyką afrykańską.
Udział senegalskiego wokalisty Youssou N’Doura nadaje kompozycji szczególną ekspresję.
To utwór o miłości, ale również o potrzebie przekroczenia własnej samotności i odnalezienia znaczenia w relacji z drugim człowiekiem.
Zupełnie inaczej brzmi Mercy Street, inspirowane twórczością amerykańskiej poetki Anne Sexton.
Spokojna, niemal hipnotyczna muzyka tworzy atmosferę zawieszenia pomiędzy snem a rzeczywistością. Delikatny rytm i przestrzenna produkcja pozwalają głosowi Gabriela zachować intymność.
Na So znajdują się także Red Rain, Big Time, That Voice Again i inne znakomite kompozycje.
Każda reprezentuje nieco inne muzyczne podejście.
Całość pozostaje jednak wyjątkowo spójna dzięki produkcji Daniela Lanois i samego Gabriela.
So nie jest płytą, na której artysta porzucił eksperymenty w poszukiwaniu popularności.
To raczej moment, w którym nauczył się przedstawiać nawet najbardziej oryginalne pomysły w formie zrozumiałej dla szerokiej publiczności.
Passion. Muzyka poza granicami języka
Po sukcesie So Gabriel nie zdecydował się na szybkie nagranie kolejnego podobnego albumu.
Zamiast tego coraz mocniej angażował się w przedsięwzięcia filmowe i współpracę z muzykami reprezentującymi różne tradycje.
W 1985 roku ukazała się muzyka do filmu Birdy Alana Parkera.
Był to album oparty na instrumentalnych motywach, nastrojowych fakturach i przetworzonych fragmentach wcześniejszych kompozycji.
Ale prawdziwie wyjątkowe dzieło miało powstać kilka lat później.
Ostatnie kuszenie Chrystusa
W 1988 roku Martin Scorsese nakręcił Ostatnie kuszenie Chrystusa, film oparty na powieści Nikosa Kazantzakisa.
Gabriel przygotował do niego muzykę, która w rozbudowanej formie została wydana w 1989 roku jako Passion.
Album należy do najbardziej oryginalnych osiągnięć artysty.
Nie jest typową ścieżką dźwiękową podporządkowaną filmowej dramaturgii.
To autonomiczne dzieło muzyczne, wykorzystujące elementy tradycji Bliskiego Wschodu, Afryki Północnej i innych regionów świata.
Gabriel współpracował z wybitnymi instrumentalistami i wokalistami, wśród których znalazł się Nusrat Fateh Ali Khan, mistrz pakistańskiej muzyki qawwali.
Dźwięki instrumentów akustycznych spotykają się z elektroniką, a rytualne śpiewy i perkusyjne struktury tworzą muzykę pełną duchowego napięcia.
The Feeling Begins, Gethsemane, Of These, Hope czy kompozycja tytułowa budują atmosferę, która nie potrzebuje tradycyjnych rockowych środków wyrazu.
To muzyka skupiona na emocjach, doświadczeniu duchowym i poczuciu przekraczania granic zwyczajnej rzeczywistości.
Real World. Nowe miejsce spotkań
W tym samym okresie Gabriel rozwijał działalność Real World Studios oraz wytwórni Real World Records.
Celem było stworzenie przestrzeni, w której muzycy pochodzący z różnych części świata mogliby nagrywać, eksperymentować i współpracować bez konieczności podporządkowywania się konwencjom komercyjnego przemysłu muzycznego.
Real World stało się miejscem wyjątkowych spotkań.
Nagrywali tam artyści reprezentujący tradycje, które wcześniej rzadko znajdowały miejsce w zachodnich katalogach fonograficznych.
Warto jednak dostrzec pewną złożoność tego przedsięwzięcia.
Spotkania międzykulturowe nie są automatycznie wolne od nierówności. Różnice w dostępie do pieniędzy, technologii i rynku mogą prowadzić do sytuacji, w których silniejszy partner zyskuje większą kontrolę nad sposobem przedstawiania cudzej muzyki.
Gabriel nie rozwiązał wszystkich problemów związanych z funkcjonowaniem światowego przemysłu muzycznego.
Stworzył jednak przestrzeń, która umożliwiła wielu artystom samodzielne dotarcie do nowych odbiorców.
Dla jego własnej twórczości miało to fundamentalne znaczenie.
Od tej pory muzyka różnych kultur nie stanowiła już jedynie inspiracji. Stała się częścią codziennego artystycznego dialogu.
Us. Od wielkich tematów do osobistych ran
We wrześniu 1992 roku Gabriel wydał album Us.
Po ogromnym sukcesie So można było oczekiwać kolejnej kolekcji przebojów.
Tymczasem artysta stworzył dzieło bardziej intymne, refleksyjne i skoncentrowane na relacjach międzyludzkich.
Digging in the Dirt. Trudna droga do siebie
Digging in the Dirt jest jedną z najbardziej intensywnych kompozycji albumu.
Gabriel podejmuje w niej temat wewnętrznych konfliktów, gniewu i konieczności zmierzenia się z własnymi słabościami.
Charakterystyczny rytm oraz narastające instrumentalne napięcie odpowiadają emocjonalnemu stanowi opisywanemu w tekście.
Teledysk wykorzystuje niezwykłe obrazy przemian ciała, kontaktu z ziemią i biologicznego rozkładu, tworząc wizualną metaforę psychicznego oczyszczenia.
To kolejny przykład, w którym Gabriel traktuje obraz jako integralną część muzycznej wypowiedzi.
Nie jest zainteresowany wyłącznie ilustrowaniem tekstu.
Chce stworzyć dodatkową warstwę znaczeń.
Miłość, której niełatwo się nauczyć
Come Talk to Me przedstawia potrzebę porozumienia pomiędzy bliskimi ludźmi. Kompozycja rozwija się od intymnego początku do pełnej emocji kulminacji, wykorzystując charakterystyczną rytmikę i przestrzenną aranżację.
Blood of Eden, nagrane z Sinéad O’Connor, opowiada o pragnieniu połączenia dwóch osobnych istnień.
Washing of the Water jest natomiast jednym z najdelikatniejszych utworów Gabriela. Muzyka rozwija się cierpliwie, pozostawiając wiele miejsca dla głosu i ciszy.
W Secret World pojawia się refleksja nad tym, jak bardzo relacje mogą różnić się od wyobrażeń, które na ich temat tworzymy.
Cały album sprawia wrażenie artystycznej próby zrozumienia własnego życia.
Gabriel nie ukrywa emocjonalnej niepewności za fantastycznymi postaciami.
Coraz częściej mówi bezpośrednio o lęku, miłości, rozstaniu i trudnościach w porozumiewaniu się z innymi.
Ale robi to w muzyce, która nadal pozostaje pełna stylistycznych poszukiwań.
Secret World. Koncert jako osobna sztuka
Trasie promującej Us towarzyszyło widowisko, które należy do najważniejszych osiągnięć Gabriela w dziedzinie koncertowej prezentacji muzyki.
Scena, która opowiada
Przy realizacji Secret World Tour Gabriel współpracował z Robertem Lepage’em, kanadyjskim reżyserem teatralnym.
Przestrzeń sceniczna została zaprojektowana tak, aby umożliwiać przemieszczanie się muzyków, wykorzystywanie symbolicznych przedmiotów i budowanie wizualnych opowieści.
Muzyka, ruch, światło i scenografia współtworzyły całość.
Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów stała się wielka kula oraz dwa oddzielne obszary sceniczne połączone długim pomostem.
Nie były to jedynie efektowne rozwiązania techniczne.
Pomagały przedstawiać tematy bliskości, oddalenia i poszukiwania porozumienia, obecne w tekstach albumu Us.
Koncertowe wykonania Come Talk to Me, Steam, Secret World czy In Your Eyes zyskiwały dzięki temu nowe znaczenia.
Siła zespołu koncertowego
Ważną częścią widowiska byli znakomici instrumentaliści.
Tony Levin, David Rhodes i Manu Katché tworzyli niezwykle elastyczny zespół, zdolny poruszać się pomiędzy rockową energią, funkowym rytmem i subtelnymi nastrojami.
Paula Cole, występująca podczas części trasy, wnosiła dodatkową siłę wokalną.
Wydawnictwo Secret World Live do dziś pozostaje jednym z najlepszych świadectw artystycznych możliwości Gabriela na scenie.
Pokazuje, że po odejściu z Genesis nie porzucił teatralnej wyobraźni.
Po prostu nadał jej zupełnie nowy język.
OVO i Up. Człowiek wobec przemijania
Na kolejny pełnowymiarowy album z nowymi piosenkami Gabriela trzeba było czekać dziesięć lat.
Nie oznacza to, że artysta pozostawał bezczynny.
W tym okresie rozwijał działalność Real World, angażował się w nowe projekty technologiczne i muzyczne oraz pracował nad przedsięwzięciami wymagającymi znacznie więcej czasu niż tradycyjny album studyjny.
OVO. Muzyka dla nowego tysiąclecia
W 2000 roku ukazało się OVO, wydawnictwo związane z widowiskiem przygotowanym dla londyńskiego Millennium Dome.
Projekt łączył opowieść o przemianach społecznych z muzyką wykorzystującą różnorodne tradycje i nowoczesną produkcję.
Wśród współpracowników znaleźli się artyści reprezentujący odmienne muzyczne światy.
Nie jest to album równie spójny jak So czy Us. Ma bardziej teatralny i fragmentaryczny charakter, wynikający z jego pierwotnej funkcji.
Ale właśnie dlatego stanowi interesujące ogniwo w twórczości Gabriela.
Pokazuje, jak konsekwentnie rozwijał ideę muzyki funkcjonującej w połączeniu z obrazem, ruchem i wielką narracją.
Up. Album o początku i końcu
W 2002 roku ukazał się Up.
To jeden z najbardziej mrocznych i wymagających albumów Gabriela.
Jego głównymi tematami są przemijanie, śmierć, lęk, duchowość oraz próba odnalezienia sensu w świecie pozbawionym prostych odpowiedzi.
Darkness otwiera album atmosferą niepokoju, w której gwałtowne fragmenty kontrastują z bardziej intymnymi wyznaniami.
Growing Up podejmuje temat ludzkiego dojrzewania, wykorzystując rytmiczną konstrukcję i rozbudowaną produkcję.
Sky Blue należy do najpiękniejszych kompozycji płyty. Delikatny, emocjonalny rozwój utworu prowadzi ku przejmującemu finałowi z udziałem Blind Boys of Alabama.
W Signal to Noise pojawia się głos Nusrata Fateha Alego Khana, którego nagrania zostały wykorzystane po śmierci artysty. Muzyka nabiera dzięki temu monumentalnego, niemal rytualnego charakteru.
Album zamyka The Drop, niezwykle oszczędna kompozycja, której siła wynika z delikatności i skupienia.
Up nie próbuje zdobywać sympatii słuchacza za wszelką cenę.
Wymaga cierpliwości i gotowości do wejścia w niełatwy emocjonalnie świat.
Ale właśnie dzięki temu staje się jednym z najbardziej poruszających dzieł dojrzałego Gabriela.
Scratch My Back i New Blood. Odwaga ponownego odkrywania
Po Up artysta ponownie zaskoczył słuchaczy.
Zamiast nagrać kolejną kolekcję premierowych piosenek, postanowił przyjrzeć się znanej muzyce z zupełnie innej perspektywy.
Cudze piosenki we własnym języku
W 2010 roku ukazało się Scratch My Back.
Gabriel przygotował interpretacje utworów innych artystów, rezygnując z tradycyjnej rockowej instrumentacji.
Zamiast gitar i perkusji wykorzystano przede wszystkim orkiestrę oraz głos.
W repertuarze znalazły się między innymi kompozycje Davida Bowiego, Paula Simona, Arcade Fire, Elbow i The Magnetic Fields.
Nie były to zwykłe covery.
Gabriel próbował odnaleźć w cudzych piosenkach emocje, które można wydobyć przez zmianę harmonii, tempa, instrumentacji i sposobu śpiewania.
W niektórych przypadkach rezultaty są niezwykle poruszające.
W innych można odczuć, że radykalne spowolnienie i orkiestrowa powaga odbierają kompozycjom część ich pierwotnej energii.
Nie wszystkie eksperymenty działają równie dobrze.
Ale sam pomysł pozostaje fascynujący.
Gabriel traktuje znane utwory jako materiał do ponownego odkrycia, nie zaś repertuar wymagający wiernego odtworzenia.
New Blood. Własna muzyka bez dawnych przyzwyczajeń
Rok później ukazał się New Blood.
Tym razem Gabriel przygotował orkiestrowe interpretacje własnych kompozycji.
W repertuarze znalazły się utwory z różnych etapów kariery, między innymi The Rhythm of the Heat, San Jacinto, In Your Eyes i Red Rain.
Pozbawione charakterystycznej produkcji, elektroniki i rockowej sekcji rytmicznej, piosenki musiały odnaleźć nowy sposób wyrażania emocji.
To doświadczenie pokazuje, że Gabriel nie traktuje swoich dawnych nagrań jako dzieł ostatecznie zamkniętych.
Kompozycja może zmieniać się wraz z wykonawcą.
Czasem odkrywa nowe piękno, a czasem ujawnia, jak ważne dla jej pierwotnej siły były konkretne rozwiązania aranżacyjne.
W obu przypadkach eksperyment przynosi wiedzę o muzyce.
A dla Gabriela samo poszukiwanie pozostaje jednym z najważniejszych powodów tworzenia.
i/o. Nowa muzyka po dwóch dekadach
W grudniu 2023 roku ukazał się i/o, pierwszy od Up album Gabriela z premierowym repertuarem piosenkowym.
Dwadzieścia jeden lat przerwy mogło budzić obawy o artystyczną aktualność muzyka.
Tymczasem i/o pokazało twórcę, który nadal potrafi łączyć nowoczesną produkcję z głęboką refleksją nad ludzkim doświadczeniem.
Wejście i wyjście. Człowiek jako część całości
Tytuł albumu odwołuje się do pojęcia input/output — wejścia i wyjścia, znanego z języka technologii.
Gabriel wykorzystuje tę metaforę, aby zastanowić się nad relacjami między człowiekiem, naturą i otaczającym światem.
Nie jesteśmy przecież całkowicie autonomicznymi istotami. Nieustannie przyjmujemy informacje, emocje i doświadczenia, a następnie przekazujemy coś dalej.
W tej perspektywie życie staje się procesem wymiany.
Panopticom podejmuje temat informacji i możliwości obserwowania świata.
The Court porusza kwestie odpowiedzialności oraz oceny ludzkich działań.
Playing for Time jest przejmującą refleksją nad przemijaniem, pamięcią i nieuchronnością upływu czasu.
W Four Kinds of Horses pojawia się niepokój związany z mechanizmami radykalizacji, natomiast Road to Joy wnosi wyraźnie bardziej energetyczny i optymistyczny ton.
Szczególnie poruszające pozostaje And Still, utwór poświęcony matce artysty.
Gabriel nie potrzebuje tu wielkich symboli. Muzyka staje się bardzo osobistą refleksją nad stratą i sposobem, w jaki pamięć pozwala zachować bliskość z nieobecnymi.
Finałowe Live and Let Live przynosi z kolei przesłanie wybaczenia, tolerancji i nadziei.
Dwa spojrzenia na tę samą muzykę
Interesujący był również sposób publikowania albumu.
Przez cały 2023 rok Gabriel udostępniał kolejne utwory przy okazji pełni Księżyca.
Każda kompozycja otrzymywała dwie podstawowe wersje miksu: Bright-Side, przygotowaną przez Marka „Spike’a” Stenta, oraz Dark-Side, za którą odpowiadał Tchad Blake.
Nie były to odrębne nagrania, lecz różne interpretacje tego samego materiału.
Niekiedy subtelne zmiany w proporcjach instrumentów i sposobie budowania przestrzeni wyraźnie wpływały na odbiór utworu.
To bardzo charakterystyczne dla Gabriela.
Nawet na etapie produkcji nie traktuje on muzyki jako zestawu decyzji prowadzących do jednego, obowiązującego rezultatu.
Pozwala spojrzeć na kompozycję z różnych perspektyw.
Dodatkowym elementem projektu była współpraca z artystami wizualnymi, którzy przygotowali prace towarzyszące poszczególnym utworom.
Po wielu dekadach Gabriel nadal rozwijał więc ideę łączenia muzyki z innymi formami sztuki.
Rok 2026. Kolejny rozdział nie został jeszcze zamknięty
W styczniu 2026 roku Peter Gabriel zapowiedział następny album, zatytułowany o\i.
Sama nazwa nawiązuje do i/o, ale odwraca kolejność znaków.
Nie jest to przypadkowy zabieg graficzny.
Artysta traktuje oba wydawnictwa jako powiązane części większego przedsięwzięcia, obejmującego łącznie dwadzieścia pięć kompozycji.
Nowe pytania o przyszłość
Podobnie jak w przypadku i/o, kolejne utwory o\i publikowane są etapami, w rytmie pełni Księżyca.
Pierwszym z nich był Been Undone, udostępniony 3 stycznia 2026 roku.
W następnych miesiącach pojawiły się między innymi Put the Bucket Down, What Lies Ahead, Won’t Stand Down, One by One, Looking for the Happy i Face the Wall.
26 października ukazał się Who Are We Talking To?, utwór inspirowany przekonaniem Gabriela, że współczesne problemy wymagają współpracy wykraczającej poza granice poszczególnych państw.
Artysta wskazuje między innymi na zmiany klimatu, rozwój sztucznej inteligencji i przyszłość relacji między technologią a człowiekiem.
W jego najnowszej twórczości pobrzmiewa więc pytanie, które towarzyszyło mu od wielu lat: czy potrafimy wykorzystać własną pomysłowość do budowania lepszego świata?
Przyszłość pozostaje otwarta
Premiera pełnego albumu o\i została zapowiedziana na 27 listopada 2026 roku.
To ważne rozróżnienie: w chwili powstawania tego eseju można już słuchać znacznej części materiału, ale nie sposób jeszcze oceniać wydawnictwa jako zamkniętej całości.
Wiemy natomiast, że Gabriel nadal pracuje z muzykami i producentami, którzy przez lata współtworzyli jego brzmienie, a także zaprasza nowych artystów.
Nie próbuje odtworzyć ani teatralnego Genesis, ani sukcesu So.
Nadal interesują go rytm, brzmienie, emocje i relacja muzyki z otaczającym światem.
Być może właśnie to stanowi najważniejszą ciągłość jego twórczości.
Muzycy i współpracownicy. Siła wspólnego poszukiwania
Historia Petera Gabriela bywa opowiadana jako dzieje wielkiego indywidualisty.
To częściowo prawda.
Ma niezwykle wyrazistą wizję artystyczną i konsekwentnie rozwija własne pomysły. Ale nie byłoby jego muzyki bez wielu znakomitych współpracowników.
Tony Levin, David Rhodes i niezwykła rola rytmu
Tony Levin przez dekady pozostawał jednym z najważniejszych filarów brzmienia Gabriela.
Basista znany również z King Crimson wnosił do muzyki niezwykłe wyczucie rytmu i zdolność budowania melodii za pomocą instrumentu, który u wielu wykonawców pełni przede wszystkim funkcję akompaniującą.
Jego partie nie ograniczają się do podtrzymywania harmonii.
Potrafią stać się głównym motywem utworu, nadawać mu puls albo tworzyć emocjonalne napięcie.
David Rhodes wniósł z kolei charakterystyczną oszczędność gitarową.
W muzyce Gabriela gitara rzadko pełni rolę narzędzia spektakularnej wirtuozerii. Znacznie częściej buduje fakturę, rytmiczny kontrapunkt albo subtelny akcent.
Rhodes potrafi znakomicie odnajdywać się w takiej przestrzeni.
Ważnymi współpracownikami byli również Jerry Marotta i Manu Katché, których odmienne style perkusyjne pomagały kształtować kolejne etapy twórczości artysty.
Producent jako współtwórca muzyki
Nie można zapominać o roli producentów.
Bob Ezrin pomógł Gabrielowi odnaleźć pierwszą solową tożsamość. Robert Fripp otworzył przed nim nowe obszary eksperymentu, a Steve Lillywhite i Hugh Padgham uczestniczyli w powstaniu przełomowych rozwiązań brzmieniowych trzeciego albumu.
Daniel Lanois odegrał fundamentalną rolę w kształtowaniu atmosfery So i Us.
Jego podejście do przestrzeni, pogłosu i budowania warstw instrumentalnych doskonale współgrało z zainteresowaniem Gabriela emocjonalną stroną produkcji muzycznej.
W późniejszych latach coraz większe znaczenie mieli kolejni realizatorzy i producenci, w tym Richard Chappell, Tchad Blake oraz Mark „Spike” Stent.
Gabriel należy do artystów, którzy rozumieją, że technologia nagraniowa nie jest wyłącznie sposobem dokumentowania muzyki.
Może stać się osobnym instrumentem twórczym.
Ale to nie oznacza, że jego dzieła powstają w izolacji.
Przeciwnie.
Najciekawsze rezultaty często rodzą się ze spotkania odmiennych doświadczeń, sposobów myślenia i muzycznych tradycji.
Muzyka i odpowiedzialność. Artysta wobec świata
Od czasu Biko Peter Gabriel regularnie angażował się w działalność na rzecz praw człowieka.
Występował podczas koncertów organizowanych przez Amnesty International, wspierał inicjatywy społeczne i wykorzystywał swoją popularność do nagłaśniania problemów, które nie zawsze znajdowały miejsce w głównym nurcie debaty publicznej.
WITNESS. Kamera jako narzędzie prawdy
W 1992 roku współtworzył organizację WITNESS.
Jej podstawowa idea była prosta: zapis wideo może pomóc dokumentować naruszenia praw człowieka, ujawniać przemoc i umożliwiać ludziom przedstawianie własnych historii.
W epoce przed rozpowszechnieniem smartfonów i mediów społecznościowych było to przedsięwzięcie wyjątkowo dalekowzroczne.
Gabriel dostrzegał możliwość wykorzystania technologii nie tylko w celach artystycznych, lecz także społecznych.
To ważny element jego działalności.
Fascynacja nowoczesnymi narzędziami nigdy nie ograniczała się wyłącznie do brzmienia syntezatorów i efektów wizualnych.
Towarzyszyło jej pytanie o to, jak technologia może zmieniać relacje między ludźmi.
The Elders i dalsza działalność
Gabriel był również jednym z pomysłodawców inicjatywy The Elders, rozwijanej z udziałem Richarda Bransona i uruchomionej publicznie w 2007 roku pod patronatem Nelsona Mandeli.
Jej celem stało się wykorzystanie autorytetu doświadczonych światowych liderów do wspierania dialogu, pokoju i praw człowieka.
Nie każda działalność społeczna artysty musi spotykać się z powszechną aprobatą. Można dyskutować o skuteczności konkretnych przedsięwzięć i granicach zaangażowania osób publicznych.
Jednak w przypadku Gabriela trudno uznać tę aktywność za przypadkowy dodatek do kariery.
Stanowi ona konsekwentne rozwinięcie zainteresowań obecnych w jego muzyce od początku lat osiemdziesiątych.
Artysta coraz mocniej łączy twórczość z odpowiedzialnością za świat, w którym żyje.
Czy Peter Gabriel nadal należy do rocka progresywnego?
To pytanie wydaje się szczególnie interesujące w kontekście całej jego kariery.
Gabriel jest jedną z najważniejszych postaci klasycznego prog rocka. Bez jego udziału trudno wyobrazić sobie artystyczną tożsamość Genesis w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych.
Ale jego późniejsza twórczość znacznie wykracza poza granice rocka progresywnego rozumianego jako określony styl muzyczny.
Progresja jako sposób myślenia
Jeżeli progressive rock utożsamiamy przede wszystkim z długimi kompozycjami, skomplikowanymi podziałami rytmicznymi, Mellotronem i instrumentalną wirtuozerią, większość solowego dorobku Gabriela wymyka się takiej definicji.
W jego muzyce pojawiały się przecież funk, soul, elektronika, inspiracje muzyką tradycyjną, kompozycje orkiestrowe i eksperymentalne formy sceniczne.
Ale czy rzeczywista progresja polega na powtarzaniu rozwiązań uznanych kiedyś za progresywne?
Gabriel przez całe życie zadawał sobie pytania o możliwości muzyki.
Nieustannie zmieniał sposób komponowania, traktował studio jako instrument, łączył odmienne tradycje i eksperymentował z relacją dźwięku oraz obrazu.
W tym sensie pozostawał artystą progresywnym nawet wtedy, gdy nagrywał piosenki trafiające na szczyty list przebojów.
To zresztą jeden z najciekawszych paradoksów jego twórczości.
Człowiek, który pomógł stworzyć teatralną estetykę klasycznego rocka progresywnego, później wielokrotnie odrzucał jej najbardziej rozpoznawalne elementy.
A jednak zachował potrzebę poszukiwania.
Artysta, który nie pozwolił zamknąć się w przeszłości
Wielu muzyków związanych z klasycznym okresem rocka progresywnego przez kolejne dekady powracało do własnych największych sukcesów.
Nie ma w tym nic złego. Dla publiczności spotkanie z dawną muzyką może być niezwykle ważnym doświadczeniem.
Gabriel również wracał do wcześniejszych kompozycji.
Nie uczynił jednak z przeszłości głównej osi swojej działalności.
Zamiast rekonstruować dawne Genesis, budował nowy repertuar. Zamiast nagrywać kolejne wersje So, podejmował ryzyko tworzenia albumów bardziej wymagających i mniej oczywistych.
Nie każda z tych decyzji przynosiła równie spektakularne rezultaty.
Ale wszystkie były wyrazem artystycznej niezależności.
I właśnie to wydaje mi się jednym z najważniejszych elementów jego znaczenia dla historii muzyki.
Nieustanna przemiana jako artystyczna tożsamość
Kiedy patrzy się na całą historię Petera Gabriela, łatwo dostrzec kilka wyraźnych etapów.
Najpierw młody wokalista Genesis, który zamieniał rozbudowane kompozycje w teatralne opowieści. Później artysta solowy szukający własnego języka. Następnie pionier elektronicznych brzmień i rytmicznych eksperymentów, twórca wielkich przebojów, kompozytor muzyki filmowej i inicjator międzynarodowych przedsięwzięć artystycznych.
Każdy z tych etapów można opowiedzieć osobno.
Ale dopiero spojrzenie na całość pozwala dostrzec głębszą ciągłość.
Gabriel nigdy nie przestał interesować się ludzką psychiką, potrzebą bliskości i tajemnicą świata.
Zmieniały się środki wyrazu.
W Genesis posługiwał się groteską i fantastyką. Na Melt przedstawiał mroczne mechanizmy ludzkich zachowań. Na Sopotrafił mówić o niepewności i nadziei językiem przystępnej piosenki. Na Us coraz odważniej zaglądał we własne emocje, a na i/o zastanawiał się nad przemijaniem i miejscem człowieka w większej całości.
Nieustannie wracały podobne pytania, choć odpowiedzi zmieniały się wraz z doświadczeniem artysty.
W jego muzyce jest także szczególna umiejętność łączenia pozornych przeciwieństw.
Może być monumentalna i intymna, technologicznie zaawansowana i pierwotna, intelektualna i instynktowna.
Potrafi wywoływać niepokój, ale równie często przynosi ukojenie.
To ważne, ponieważ wielkość Gabriela nie polega wyłącznie na innowacyjności.
Nowatorskie pomysły starzeją się przecież szybko. Rozwiązania techniczne, które kiedyś wydawały się rewolucyjne, po latach stają się zwykłymi narzędziami muzycznej produkcji.
Znacznie trwalsza pozostaje zdolność tworzenia emocji.
Dlatego Solsbury Hill, Here Comes the Flood, Biko, San Jacinto, Don’t Give Up, Mercy Street, Secret World czy Playing for Time nadal potrafią poruszać.
Nie tylko ze względu na swoje miejsce w historii rocka.
Przede wszystkim dlatego, że mówią o doświadczeniach, które nie tracą aktualności.
Lęku przed zmianą. Potrzebie zachowania godności. Trudności porozumienia. Przemijaniu. Nadziei, że nawet po największych rozczarowaniach można odnaleźć coś wartościowego.
Peter Gabriel nie stworzył jednej muzycznej krainy, do której powracał przez całe życie.
Tworzył kolejne światy, a następnie miał odwagę je opuszczać.
I być może właśnie dlatego jego historia wciąż pozostaje tak fascynująca.
Bo najważniejszym osiągnięciem artysty nie musi być znalezienie własnego języka raz na zawsze.
Czasem znacznie większą sztuką jest zachowanie ciekawości, która pozwala poszukiwać go przez całe życie.
