Krzyk po rewolucji

W rocku trudno o bardziej porywający moment niż powrót zespołu po elektronicznym pulsowaniu i perkusyjnej eksplozji w finałowej części Won’t Get Fooled Again. Roger Daltrey wydobywa z siebie krzyk, który wydaje się przekraczać możliwości ludzkiego głosu. Gitara Pete’a Townshenda, bas Johna Entwistle’a i bębny Keitha Moona ponownie łączą się w jeden potężny organizm.

---

Można odnieść wrażenie, że właśnie zwyciężyła rewolucja.

Tyle że za chwilę słyszymy jej gorzkie podsumowanie: nowa władza nie różni się zasadniczo od poprzedniej.

Ta sprzeczność jest dla mnie kluczem do utworu zamykającego Who’s Next. Muzyka daje poczucie siły i wspólnoty. Tekst każe zastanowić się, komu zamierzamy tę siłę powierzyć.

W 1971 roku The Who stworzyli kompozycję, która potrafi porwać tłum, a jednocześnie ostrzega przed bezrefleksyjnym podążaniem za tłumem. Dlatego warto posłuchać jej także wtedy, gdy ostatni krzyk już wybrzmi.

Geneza „Won’t Get Fooled Again”. Od „Lifehouse” do „Who’s Next”

Przyszłość, w której muzyka miała wyzwalać

Won’t Get Fooled Again wyrasta z projektu Lifehouse, którym Townshend chciał rozwinąć ambicje ujawnione przy Tommym. Planował opowieść o przyszłości, kontroli i możliwości odzyskania wspólnoty dzięki muzyce. W jego wizji pojawiali się ludzie podłączeni do systemu organizującego ich doświadczenia oraz koncert, który mógł przekroczyć narzucone podziały.

Pierwotny zamysł nie został wówczas zrealizowany jako planowany film. Część przygotowanego materiału znalazła się na Who’s Next. Sam Townshend wracał później do Lifehouse, rozwijając i objaśniając jego kolejne wersje. Warto o tym pamiętać, zamiast traktować rozrastającą się przez lata koncepcję jak jeden zamknięty scenariusz. petetownshend.net

Dla odczytania piosenki wystarczy zasadnicze napięcie: muzyka może łączyć ludzi, ale ich potrzebę wspólnoty można również wykorzystać do podporządkowania ich cudzej władzy.

Ostrzeżenie, które przetrwało bez scenariusza

Townshend wyjaśniał, że w historii Lifehouse pojawiała się propozycja włączenia buntowników do systemu w zamian za udział we władzy. Ostrzeżenie dotyczyło także przywódczych ambicji samych buntowników: objęcie kontroli nie daje odporności na mechanizmy, przeciwko którym wcześniej występowali. petetownshend.net

Ten kontekst pomaga uniknąć zbyt łatwego odczytania piosenki jako pochwały istniejącego porządku. Autor nie zapewnia, że obecna władza jest dobra. Pyta, skąd pewność, że kolejni przywódcy będą inni.

Nie trzeba jednak znać Lifehouse, żeby poczuć wagę tego pytania. Piosenka działa samodzielnie, ponieważ opisuje doświadczenie znacznie starsze niż jej futurystyczna sceneria: nadzieję na zmianę i rozczarowanie jej rezultatem.

Rok 1971. Bunt po pierwszych rozczarowaniach

Kiedy wspólne hasło przestaje wystarczać

Warto umieścić tę piosenkę w czasie. Początek lat siedemdziesiątych nie oznaczał, że wygasły konflikty poprzedniej dekady. Wojna w Wietnamie nadal trwała, a pytania o władzę, przemoc i społeczną zmianę pozostawały aktualne.

Nie budowałbym jednak prostego obrazu, w którym optymistyczne lata sześćdziesiąte nagle ustępują epoce całkowitej niewiary. Nadzieja i rozczarowanie istniały obok siebie wcześniej, podobnie jak idealizm i polityczna kalkulacja.

Utwór Townshenda jest ciekawy właśnie dlatego, że mieści te sprzeczne uczucia w jednym głosie. Narrator pamięta siłę obietnicy, ale dostrzega również to, co nastąpiło po niej.

Pytanie dotyczy więc nie tylko przywódców. Dotyczy także ludzi, którzy chcą ich słuchać.

Czy potrafimy rozpoznać moment, kiedy wspólne hasło przestaje opisywać rzeczywistość? Czy umiemy przyznać, że poparliśmy kogoś z niewłaściwych powodów?

W takim odczytaniu polityczna dojrzałość zaczyna się od zgody na sprawdzanie własnych przekonań, również tych, które przez lata pomagały nam określać, kim jesteśmy.

Ulica. Kiedy obietnice spotykają przemoc

Kto ponosi koszty wielkich przemian?

Początek tekstu przenosi nas w sam środek ulicznego konfliktu. Pojawiają się walczący ludzie, dzieci i zakwestionowane zasady. Nie otrzymujemy nazwy państwa ani konkretnego politycznego programu. www.thewho.com

Townshend od razu pokazuje natomiast, że zmiana ma konsekwencje wykraczające poza przemówienia i manifesty. W konflikcie uczestniczą także ci, którzy nie wybierali jego warunków.

Obecność dzieci przesuwa uwagę z historycznej wielkości wydarzenia na ludzką bezbronność. Można mówić o nowej epoce, ale dla konkretnej rodziny najważniejsze pozostaje pytanie, czy przeżyje następny dzień.

To ważne również w zestawieniu z muzyką. Zespół brzmi tak potężnie, że łatwo ulec ekscytacji. Słowa od początku wprowadzają jednak koszt, o którym podczas zbiorowego uniesienia najłatwiej zapomnieć.

Przywódcy ponad własnymi obietnicami

Szczególnie niepokoi mnie zmiana pozycji ludzi, którzy początkowo zachęcali innych do działania. Mobilizowanie wspólnoty może stopniowo zamienić się w prawo do oceniania jej i rozstrzygania, co jest słuszne.

W tym miejscu widzę najważniejszy polityczny problem utworu.

Czy przywódca nadal reprezentuje ludzi, czy zaczyna uważać, że wie lepiej od nich, czego potrzebują? Czy można zakwestionować jego decyzje bez oskarżenia o zdradę wspólnej sprawy?

Piosenka nie rozwija tych pytań w traktat. Pozwala jednak usłyszeć moment, w którym obietnica wyzwolenia zaczyna brzmieć jak nowy nakaz posłuszeństwa.

Refren. Pewność czy prośba?

Co właściwie obiecuje tytuł?

Won’t Get Fooled Again można przełożyć jako „Nie damy się znowu oszukać”. W takim brzmieniu tytuł wydaje się stanowczym zobowiązaniem. Ktoś przejrzał mechanizm manipulacji i zamierza już zawsze go rozpoznawać.

Ale sposób, w jaki narrator powraca do tej deklaracji, podważa jej oczywistość. Obok publicznych gestów wobec nowego porządku pojawia się modlitwa, by poprzednie doświadczenie się nie powtórzyło.

Słyszę w tym więcej niepewności niż triumfu.

Jeśli jesteśmy naprawdę przekonani o własnej odporności na oszustwo, dlaczego potrzebujemy tak gorącego zapewnienia? Być może dlatego, że pamięć o rozczarowaniu nie usuwa potrzeby nadziei. Nadal chcemy wierzyć, że tym razem znaleźliśmy właściwych ludzi.

Gitara jako własny głos

Wśród politycznych ceremonii narrator sięga po gitarę. Ten gest można uznać za drobiazg, ale w piosence Townshenda nabiera szczególnej wagi.

Muzyk wraca do działania, za które sam odpowiada. Nie musi przemawiać w imieniu całego narodu ani obiecywać ostatecznego rozwiązania historii. Może zagrać i powiedzieć coś własnym głosem.

Nie odczytywałbym tego jako twierdzenia, że sztuka pozostaje poza polityką. Sam utwór dowodzi czegoś przeciwnego.

Widzę tu raczej próbę zachowania niezależności: mogę uczestniczyć w publicznej rozmowie, nie oddając nikomu prawa do określania wszystkich moich przekonań.

Odwrót. Rozsądek czy rezygnacja?

Granice zbiorowego poświęcenia

W pewnym momencie narrator myśli o wycofaniu siebie i rodziny z konfliktu. To fragment, który komplikuje jego postawę.

Można dostrzec w nim rozsądek człowieka, który rozpoznał cudzą grę. Można również usłyszeć zmęczenie, lęk i gotowość do pozostawienia spraw innym.

Nie rozstrzygałbym tego zbyt szybko.

Utwór daje przestrzeń pytaniu, którego wielkie polityczne opowieści często nie lubią: ile wolno żądać od pojedynczego człowieka? Czy każda odmowa dalszego poświęcenia jest tchórzostwem?

Narrator nie staje się dzięki temu bezbłędnym bohaterem. Jego sprzeciw pozostaje uwikłany w potrzebę przetrwania. Właśnie dlatego wydaje mi się wiarygodny.

Finał. Dlaczego zmiana okazuje się tak znajoma?

Nowe znaki, stare zależności

Końcowe rozpoznanie nie dotyczy wyłącznie osobistej nieuczciwości jednego przywódcy. Znacznie ciekawsze jest pytanie o trwałość samej relacji między rządzącymi a podporządkowanymi.

Można zmienić język uzasadniający władzę, pozostawiając ludziom podobnie mało wpływu na jej działania.

Tak odczytane zakończenie nie musi oznaczać, że wszystkie polityczne wybory są równoważne. Byłby to wniosek wygodny, lecz zbyt szeroki. Różnice między systemami i decyzjami nadal mają znaczenie.

Ostrzeżenie dotyczy czegoś bardziej konkretnego: zwycięstwo obozu, któremu kibicujemy, nie zwalnia z oceniania jego późniejszych czynów.

Krytyczne myślenie przydaje się szczególnie wtedy, gdy władzę obejmują ludzie mówiący naszym językiem. Wobec przeciwnika łatwo zachować nieufność. Wobec własnych nadziei jest znacznie trudniej.

Elektroniczny puls i żywy zespół

Brzmienie, które organizuje całość

O sile Won’t Get Fooled Again nie decyduje wyłącznie tekst. Bez muzyki pozostałby on gorzką refleksją polityczną. Z muzyką staje się doświadczeniem, które potrafi równocześnie wzbudzać entuzjazm i niepokój.

Charakterystyczna pulsacja powstała z brzmienia organów Lowrey przetworzonego przez syntezator EMS VCS3. Nie był to po prostu gotowy motyw uruchomiony z sekwencera. Elektroniczne przetwarzanie nadawało organowym akordom regularne zmiany głośności i barwy.

W nagraniu ten element nie służy jedynie ozdobieniu aranżacji. Wyznacza stały punkt odniesienia, wokół którego rozgrywa się praca zespołu. Glyn Johns wspominał, że muzycy grali do przygotowanego wcześniej podkładu, utrzymując wspólne tempo. petetownshend.net

Znaczenie tego rozwiązania łatwo przeoczyć, słuchając z dzisiejszej perspektywy. Elektronika stanowi tutaj część konstrukcji utworu, a nie krótką demonstrację niezwykłego instrumentu.

Keith Moon wewnątrz regularnego rytmu

Najbardziej fascynuje mnie spotkanie tej regularności z perkusją Keitha Moona.

Jego gra nie ogranicza się do podtrzymywania pulsu. Przejścia, akcenty i uderzenia w talerze nieustannie poszerzają przestrzeń między kolejnymi punktami rytmicznego odniesienia.

Można odnieść wrażenie, że bębny próbują rozsadzić ramę, której jednocześnie muszą się trzymać. Nie jest to brak kontroli. Napięcie wynika właśnie z utrzymania energii wewnątrz wspólnego przebiegu.

W tej relacji słyszę muzyczny odpowiednik problemu obecnego w tekście: jak zachować indywidualną swobodę, pozostając częścią większej całości?

To moje odczytanie nagrania, nie deklarowany przez zespół program. Pozwala jednak zrozumieć, dlaczego elektronika nie odbiera muzyce ludzkiego charakteru. Dzięki niej jeszcze wyraźniej odczuwamy temperament perkusisty.

Townshend i Entwistle. Ciężar bez bezruchu

Gitara Townshenda dostarcza uderzeń, po których muzyka nabiera rozmachu. Jej siła nie zależy od nieustannego zagęszczania dźwięków. Równie ważne są długość akordów i przestrzenie pozostawione pozostałym instrumentom.

Bas Entwistle’a wypełnia tę przestrzeń własnym ruchem. Nie sprowadza się do biernego wzmacniania gitary. Nadaje muzyce ciężar, ale również elastyczność.

Dlatego nagranie nie brzmi jak monolit. W obrębie potężnej całości wciąż można rozpoznać odrębne osobowości. Muzycy nie muszą grać tego samego, żeby działać wspólnie.

Ma to znaczenie dla emocji utworu. Słuchacz dostaje poczucie zbiorowej siły, która nie powstaje przez całkowite ujednolicenie uczestników. Być może właśnie taka wspólnota jest tu najbardziej przekonująca.

Krzyk, którego nie da się zamienić w argument

Daltrey pomiędzy opowieścią a eksplozją

Roger Daltrey nadaje słowom fizyczną obecność. Nawet kiedy narrator brzmi sceptycznie, wykonanie nie staje się chłodnym komentarzem obserwatora.

Słychać człowieka zaangażowanego w wydarzenia, o których opowiada. Rozczarowanie nie usunęło z niego energii. Nie stał się kimś, komu wszystko jedno.

Najmocniej ujawnia to finałowy krzyk, poprzedzony odcinkiem, w którym na pierwszy plan wychodzi elektroniczna pulsacja, a następnie perkusyjne wejście Moona. Głos Daltreya jest punktem kulminacyjnym narastającego oczekiwania.

Nie dodaje nowej informacji. Robi coś, czego żadne wyjaśnienie nie potrafiłoby zastąpić.

Można usłyszeć w nim gniew, odmowę, rozpacz albo wyzwolenie. Jego siła polega również na tym, że nie musimy wybierać jednej odpowiedzi. Ciało reaguje wcześniej, niż zdążymy uporządkować znaczenia.

Dlaczego warto słuchać wersji albumowej?

Rozbudowana wersja z Who’s Next pozwala temu napięciu narastać. Instrumentalne odcinki nie są przerwami między właściwymi komunikatami. Zmieniają sposób, w jaki odbieramy powracający głos.

Skrócony singiel i wersja albumowa służą innym sposobom słuchania. W tej drugiej upływ czasu staje się częścią konstrukcji: czekamy, rozpoznajemy puls, czujemy kolejne przyrosty energii.

Dlatego na potrzeby interpretacji wybieram właśnie pełne nagranie. Jego sens ujawnia się także w proporcjach między słowami a tym, co wydarza się bez nich.

Finałowe stwierdzenie brzmi inaczej po takiej drodze niż jako wyrwane z całości polityczne hasło.

Hymn, który podważa własną siłę

Czy można porwać tłum i ostrzec go przed uniesieniem?

W tym miejscu wraca początkowa sprzeczność.

The Who wykonują utwór, przy którym chce się wstać, krzyknąć i poczuć częścią większej grupy. Jednocześnie tekst każe sprawdzać, czy właśnie ta potrzeba nie czyni nas podatnymi na manipulację.

Nie uważam tego za błąd.

Piosenka rozpoznaje ludzką potrzebę wspólnoty, zamiast udawać, że można ją po prostu wyłączyć. Problem zaczyna się wtedy, gdy wzruszenie uznajemy za dowód prawdziwości obietnicy.

To, że coś nas porwało, nie przesądza jeszcze, dokąd nas prowadzi.

Muzyka może więc pozostać doświadczeniem wolności, o ile nie traktujemy jej intensywności jako nakazu przyjęcia gotowych przekonań. Słuchacz ma prawo przeżyć uniesienie i zachować własny osąd.

Rozczarowanie bez obojętności

Najłatwiej byłoby zakończyć interpretację stwierdzeniem, że historia zawsze oszukuje, więc nie warto w nic wierzyć.

Ale samo wykonanie stawia temu opór.

Zespół gra z zaangażowaniem, którego trudno pogodzić z całkowitą rezygnacją. Daltrey nie brzmi jak człowiek opuszczający świat. Moon, Townshend i Entwistle nie tworzą muzyki obojętności.

Dlatego słyszę tu próbę trudniejszej postawy: zachowania energii bez oddawania innym odpowiedzialności za własne myślenie.

Można chcieć zmiany i pytać o jej cenę. Można popierać przywódcę i odmawiać mu bezwarunkowego zaufania. Można uczestniczyć we wspólnocie, nie zgadzając się na każdą decyzję podejmowaną w jej imieniu.

Na czym polega przełomowość tego utworu?

Nowa forma wspólnego doświadczenia

Nie szukałbym jej wyłącznie w długości nagrania ani w obecności elektronicznego instrumentu. Rozbudowane formy i eksperymentalne brzmienia miały już swoją historię.

Ważniejsze wydaje mi się połączenie elementów, które mogłyby łatwo działać przeciwko sobie: powtarzalnego podkładu, instrumentalnej swobody, przystępnego refrenu i tekstu podważającego komfort zbiorowej pewności.

Żaden z tych składników nie jest zbędny. Gdyby usunąć puls, zmieniłby się sposób organizacji napięcia. Gdyby odebrać muzykom swobodę, zniknęłoby wrażenie nieustannego przekraczania ram. Bez sceptycyzmu tekstu finał mógłby zabrzmieć jak jednoznaczne zwycięstwo.

Dla mnie to właśnie uzasadnia zestawienie z King Crimson.

Nie chodzi o podobieństwo stylu ani próbę udowodnienia, że oba zespoły należą do tej samej szuflady. W obu przypadkach rock staje się formą myślenia: kompozycja i wykonanie pozwalają odczuć problem, którego same słowa nie wyczerpują.

Można zachwycić się brzmieniem i wracać do utworu przez lata. A potem, przy którymś odsłuchu, odkryć, że znajomy refren stawia znacznie trudniejsze pytanie, niż wcześniej sądziliśmy.

Po ostatnim akordzie

W 21st Century Schizoid Man człowiek zostaje skonfrontowany z przemocą, chciwością i sprzecznościami cywilizacji. Won’t Get Fooled Again pozwala dopisać do tego następne pytanie: dlaczego tak często powierzamy naprawę świata mechanizmom, które już nas zawiodły?

Nie chodzi jedynie o łatwowierność. Czasem źródłem podatności na oszustwo jest coś znacznie bardziej zrozumiałego: zmęczenie, potrzeba bezpieczeństwa, pragnienie przynależności i nadzieja, że ktoś wreszcie wie, co zrobić.

Townshend nie daje instrukcji, jak skutecznie zmienić społeczeństwo. Przypomina natomiast, że nie wolno mylić obietnicy z jej spełnieniem.

A The Who sprawiają, że ta refleksja nie pozostaje intelektualnym ćwiczeniem. Elektroniczny puls, swoboda sekcji rytmicznej, gitarowe akordy i głos Daltreya wciągają nas w doświadczenie zbiorowej energii.

Dopiero potem musimy zdecydować, co z nią zrobimy.

Być może dlatego utwór wciąż działa tak mocno. Nie pozwala wygodnie stanąć poza opisywanym problemem i uznać, że oszukują się wyłącznie inni.

Przez chwilę również my chcieliśmy uwierzyć, że ten potężny finał oznacza zwycięstwo.

A potem wróciły słowa.